على زمانى قمشه اى

284

هيئت و نجوم اسلامى ( فارسي )

مربع سمت چپ به 7 قسمت تقسيم شده‌اند . تقسيمات مربع سمت راست اصابع ( جمع اصبع - انگشت ) ، و تقسيمات مربع سمت چپ اقدام ( جمع قدم - پا ) نام دارند . اين دو مربع گاه همچنين جدولى به نام جدول طبايع را در بر مىگيرند . مربعات و جدول يادشده براى تعيين ارتفاع اجرام سماوى به كمك سايهء اشياء ، و نيز استخراج احكام نجوم به‌كارمىروند . اسطرلاب مسطح ، معمولا در اندازه‌هاى ميان 8 تا 40 سانتىمتر ساخته مىشد . البتّه اسطرلاب‌هاى بسيار بزرگ‌ترى نيز ساخته شده‌اند . انواع اسطرلاب : چنان‌كه پيش‌تر گفته شد ، اسطرلاب مسطح مدور به‌علت سهولت حمل و سهولت كاربرد به‌زودى در ميان ستاره‌شناسان تداول يافت . امّا نوآورىهاى ستاره‌شناسان مسلمان در طرح اسطرلاب و از جمله در تصوير منطقة البروج و دواير ارتفاع و خط مشرق و مغرب به ساخت انواع گوناگون از اسطرلاب مسطح انجاميد كه شمار آنها از 20 افزون است . اسطرلاب‌هاى آسى ، طبلى ( مطبّل ) سرطانى ( مسرطن ) ، مبطّخ ، حلزونى ، ثورى ، جاموسى ، شقايقى ، سفرجلى ، زورقى و صليبى از اين جمله‌اند . به‌طورى كه از منابع برمىآيد ، اين نام‌گذارىها در 9 مورد نخست به شكل منطقة البروج در صفحهء عنكبوت مربوط مىشود ، يعنى منطقة البروج در اين اسطرلاب‌ها ، به ترتيب به شكل‌هاى برگ مورد ، طبل ، خرچنگ ، خربزه ، حلزون ، سر گاو ، سر گاوميش ، برگ شقايق و گلابى است . از اين ميان ، اسطرلاب‌هاى طبلى ، سرطانى ، ثورى ، جاموسى ، شقايقى و زورقى ، بدون آنكه تغييرى در ساختمان آنها لازم آيد ، براى هر دو نيمكره به كار مىرفته‌اند و در آنها ميان شمالى و جنوبى تفاوتى نبوده است . چنان‌كه در شرح ساختمان اسطرلاب ديديم ، اسطرلاب‌هايى كه براى رصد ستارگان و اندازه‌گيرى